بسم الله الرّحمن الرّحیم

با منتقدان نماز مسافر

استاد بزرگوار ما حضرت آیت الله العظمی علامه صادقی تهرانی(ره) اوّلین فقیهی است که مبنای تمام فتاوایش را قرآن کریم و سنّة قطیّه قرار داد و فقه گویا را که فقه قرآنی است بنا نهاد ولی امیدواریم که آخرین آن نباشد و علماء و فقهای دیگری در این راه قدم گذارند. یکی از فتاوای آن مرجع فقید که مبنای قرآنی دارد نماز مسافر است، به فتوای ایشان:نماز تحت هیچ شرائطی در هیچ کجای دنیا در مسافرتهای دور و یا نزدیک شکسته نمی شود بلکه فقط در صورت خوف(ترس از زیان رسیدن به یکی از نوامیس پنچگانه جان،دین،عرض و مال)کیفیت آن تغییر می کند؛یعنی چیزی از رکعات کم نمی شود.

مبنای قرآنی این فتوا آیه 101 سوره نساء است

"وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ فَلَیْسَ عَلَیْکُمْ جُناحٌ أَنْ تَقْصُرُوا مِنَ الصَّلاةِ إِنْ خِفْتُمْ أَنْ یَفْتِنَکُمُ الَّذینَ کَفَرُوا إِنَّ الْکافِرینَ کانُوا لَکُمْ عَدُوًّا مُبیناً"

این فتوا مخالفان و منتقدانی هم چه در محافل علمی وچه بین افراد عادی داشته ، اینحقیر عمده ایرادات و ان فلتهائی را که بر این فتوا شده است را در این مقاله آورده واستدلالهای خود را در دفاع از این حکم فقهی آورده ام،امید است که مورد رضای حق تعالی بوده باشد.

حال ایراداتی که بر این فتوا است را همراه با جواب ملاحظه فرمائید.

مستشکل:این آیه در مورد نماز خوف است.

یکی از ایراداتی که بعضی ها می فرمایند این است که این آیه اصلاً ارتباطی در مورد نماز مسافر ندارد بلکه این آیه اشاره ای است در باره نماز خوف.

جواب:در جواب به این عزیزان بزرگوار می گوئیم اگر این آیه فقط و فقط در مورد نماز خوف است و هیچ ارتباطی با نماز مسافر ندارد پس چرا با "وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ" شروع شده در حالیکه به فرموده شما ارتباطی با ضرب فی الارض ندارد، در واقع این قسمت از آیه اصلاً نباید می آمد و یا حداقل این است که نیامدنش از آمدنش بهتر بود. سؤال این است که آیا قرآن که فصیح ترین کلام است، اگر این آیه در مورد نماز مسافر سکوت کرده پس چرا "وَ إِذا ضَرَبْتُمْ فِی الْأَرْضِ" آمده؟ این از فصاحت و بلاغت به دور است.

بلی اگر چه از این آیه نماز خوف هم برداشت می شود. ولی نمی توان گفت که هیچ ارتباطی با نماز مسافرندارد پس بنابراین نتیجه می گیریم که حداقل ارتباطی با نماز مسافر دارد.

همچنین اگر قبول کنیم که این آیه فقط در باره نماز خوف است و هیج ارتباطی در باره نماز مسافر ندارد پس کدام آیه قرآن است که در باره نماز مسافر هم حرفی زده باشد؟

مستشکل:نماز مسافر را از سنّت استفاده می کنیم.

بعضی از عزیزان می گویند که نماز مسافر و شکسته بودنش را از سنّت استفاده می کنیم نه از قرآن.

جواب:از این عزیزان می پرسیم آیا سنّت، حکم الله را که در قرآن آمده می تواند تغییر دهد از آیات مختلف قرآن استفاده می شود که کسی نمی تواند حکم خدا را تغییر و یا تبدیل کند.

به این آیات توجّه فرمائید:

"وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلى‏ ما کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّى أَتاهُمْ نَصْرُنا وَ لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِ اللَّهِ وَ لَقَدْ جاءَکَ مِنْ نَبَإِ الْمُرْسَلینَ" (انعام36)

"وَ تَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَ عَدْلاً لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ هُوَ السَّمیعُ الْعَلیمُ "(انعام115)

"لَهُمُ الْبُشْرى‏ فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَ فِی الْآخِرَةِ لا تَبْدیلَ لِکَلِماتِ اللَّهِ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظیمُ "(یونس64)

"وَ اتْلُ ما أُوحِیَ إِلَیْکَ مِنْ کِتابِ رَبِّکَ لا مُبَدِّلَ لِکَلِماتِهِ وَ لَنْ تَجِدَ مِنْ دُونِهِ مُلْتَحَداً"(کهف27)

"سَیَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انْطَلَقْتُمْ إِلى‏ مَغانِمَ لِتَأْخُذُوها ذَرُونا نَتَّبِعْکُمْ یُریدُونَ أَنْ یُبَدِّلُوا کَلامَ اللَّهِ قُلْ لَنْ تَتَّبِعُونا کَذلِکُمْ قالَ اللَّهُ مِنْ قَبْلُ فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا بَلْ کانُوا لا یَفْقَهُونَ إِلاَّ قَلیلاً "(فتح15)

"ما یُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَیَّ وَ ما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبیدِ "(ق29)

مستشکل:مگر شما آیه قرآنی "اطیوا الرّسول" را قبول ندارید؟ مگر 17 رکعت نماز را از سنّت استفاده نمی کنیم؟ به همین دلیل شکسته بودن نماز را هم می توانیم از سنّت استفاده کنیم.

جواب:درست است که" اطیعوا الرّسول" داریم ولی قبل از آن "اطیعو الله" آمده، یعنی اطیعوا الرّسول در مقابل اطیعوالله نیست بلکه در طول آن است در جائیکه چیزی را در قرآن که"اطیوالله" ماست نیافتیم به سنّت که همان "اطیعو الرّسول" است عمل می کنیم. نه حکمی که در قرآن است و با دید دقیق قرآنی کاملاً هم واضح است اگر در این حکم، سنّت مخالف آن باشد بر طبق فرمایش خود معصومان به آن عمل نمی کنیم و به آیه عمل می کنیم.

در باره 17 رکعت بودن نماز و کیفیت خواندن آن هم ما به این دلیل به سنّت عمل می کنیم که در قرآن نیامده. وانگهی کیفیت خواندن نماز که حکم نیست حکم نماز در قرآن آمده"وَ أَقیمُوا الصَّلاة"

سنّت فقط کیفیت حکم را فرموده و این قابل قیاس با نماز مسافر که در قرآن آمده نیست. مثل اینکه حکم خبردار یا احترام سرباز به مافوق خود از یک مجرای قانونی بالا بیاید و چون سربازان تازه وارد نمی دانند که کیفیت عمل به این حکم چگونه است یک نفر به آنها یاد می دهد. در واقع این یاد دادن عمل به حکم خود حکم نیست.

مستشکل:اگر هم قبول کنیم که این آیه در باره نماز مسافر هم هست، باید بگویم که "ان خفتم" در این آیه قید غالبی است و قید غالبی مفهوم ندارد.چون در زمان نزول این آیه بیشتر مسافرتها همراه با خوف بود این قید آمده نه اینکه خوف دخالتی در حکم دارد.

جواب: این اشکال ، که بیشتر در درس های خارج فقه آقایان بزرگوار مطرح می شود را اینگونه پاسخ می دهیم.

اؤلاً مگر خدای حکیم و عالم نمی دانست که روزی خوف از سفر ها برداشته می شود و سفرها راحت می شود پس چرا قید "ان خفتم" را آورده؟

ثانیاً مگر احکام قرآن مخصوص زمان پیامبر(ص) است که خدا آن را اینگونه بیان فرموده باشد؟

ثالثاً اگر وجود این قید خوف چه در زمان رسول و چه بعد از آن هیچ ارتباطی در این حکم نماز مسافر ندارد پس چرا آمده؟ در واقع قیدی که نه به درد گذشتگان می خورد وآیندگان را هم گیج می کند آوردنش از یک انسان حکیم هم بعید است چه رسد به خدای حکیم.

پس آوردن این قید در حکم باید بی تاثیر نباشد چون اوّلاً احکام قرآنی برای تمام زمانها و مکانهاست"إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِکْرٌ لِلْعالَمینَ "(تکویر27) و اگراین قید هیچ تاثیری در حکم نداشته باشد هزل و بیهوده خواهد بود "وَ ما هُوَ بِالْهَزْلِ "(طارق14)

مستشکل:چگونه یک نفر آیه را درست فهمید و اکثریت افراد نمی فهمند؟

جواب: درجواب این هم باید عرض کنم اگر اینگونه باشد که شما می فرمائید بیشتر کشفیات و اختراعات بشر زیر سؤال می رود. مگر قانون جاذبه را در ابتدا چند نفر کشف کردند؟ مگر یک نفر بیشتر بود آن هم به نام نیوتن؟ آیا ابتدا همه دانشمندان هم عقیده بودند که زمین کروی است؟

دوّم اینکه از کسی که فهمیده نمی پرسند چرا فهمیدی و فهم را هم با زیادی و یا کمی افراد نمی سنجند زیرا طبق منطق قرآن اکثریت ملاک نیست "اَکْثَرَهُمْ لا یَعْلَمُون"‏

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته

کاظم ندائی(شاگرد آیت االه العظمی صادقی تهرانی( ره))

24/1/1391