بسم الله الرّحمن الرّحیم

نسب شرعی در شبیه سازی انسان از دیدگاه فقه قرآنی

کاظم ندائی(از شاگردان مرحوم حضرت آیت الله العظمی صادقی تهرانی)

چکیده

شبیه سازی عبارت است از تولید مثل موجودی شبیه نسخه اوّلیه از طریق غیر جنسی. قطع نظر از حکم فقهی خود عمل شبیه سازی نزد فقها، یکی از مسائل مورد بحث ، نسب نوزاد متولد شده از طریق شبیه سازی می باشد. در مورد نسب طفل شبیه سازی شده سه دیدگاه وجود دارد.

دیدگاه اوّل: به دلیل عدم لقاح طبیعی قائل به فقدان نسب می باشد.

دیدگاه دوّم: به دلیل فهم عرف عام، قائل به وجود نسب در شبیه سازی می باشد و صاحب سلّول را در صورت مذکر بودن پدر و در صورت مؤنث بودن مادر طفل شبیه سازی شده می داند.

دیدگاه سوّم:به دلیل فهم عرف خاص قائل به وجود نسب در شبیه سازی هست و صاحب سلول و نوزاد شبیه سازی شده را دوقلوی هم می داند.


ما در این نوشتار به نقد هر سه دیدگاه پرداخته و ثابت نموده ایم از دیدگاه قرآن ، دهنده سلوّل در صورت مذکر بودن پدر و در صورت مؤنث بودن مادر نوزاد شبیه سازی شده می باشند.

کلید واژه: نسب – شبیه سازی- فقه قرآن- پدر- مادر-فقه

مقدمه

اوّلین انسان شبیه سازی شده  دختری با نام ایوا(حوا) در 27 دسامبر 2002 میلادی متولد شد. این خبر توسط بی بی سی به اقصی نقاط جهان مخابره شد. این واقعیت علمی که برای دانشمندان علم ژنتیک و پزشکی از ارزش بالایی برخوردار می باشد برای محافل علمی حوزوی نیز سؤالاتی را ایجاد نموده است. یکی از سؤالات و مباحث مطرح در مورد شبیه سازی، نسب نوزاد شبیه سازی شده می باشد و دلیل اهمّیت آن هم به خاطر این است که بسیاری از مسائل فقهی و حقوقی، مانند ارث، حضانت ، نفقه و محرمیت با آن در ارتباط می باشد.

نوشته حاضر، نسب در نوزاد شبیه سازی شده را از نظر فقه قرآنی مورد بررسی قرار می دهد. قبل از اینکه وارد بحث اصلی بشویم بهتر است توضیحی هر چند کوتاه در مورد شبیه سازی ارائه نمایم.

شبیه سازی یا استنساخ که نام علمی آن کلئونینگ می باشد از کلمه یونانی "کلون" به معنای قلمه زدن ، جوانه زدن و تکثیر کردن گرفته شده است. تولید مثل متعارف و معمولی به شکل جنسی صورت می گیرد. در حالت طبیعی و متعارف اسپرم مرد و تخمک زن در رحم ، سلول تخم یا همان زیگوت را تشکیل می دهند و رشد جنین بعد از آن آغاز می شود. در شبیه سازی اینگونه نیست بلکه به این صورت است که سلول جسمی از برخی اندام های بدن انسان مذکر یا مؤنث مثل پوست را می گیرند و آن را در تخمک تخلیه شده زنی قرار می دهند و بعد آن را در رحم زنی و یا در رحم مصنوعی منتقل می کنند. در آنجا سلول تخم تشکیل شده و مراحل رشد ادامه پیدا می کند.

ما در این نوشتار هیچ بحثی در مورد جواز و یا عدم جواز شبیه سازی نمی کنیم بلکه بحث اصلی ما فقط در مورد نسب نوزاد شبیه سازی شده می باشد.

حال می پردازم به دیدگاه های مختلف در مورد نسب در شبیه سازی، طبق آنچه بنده تفحص و جستجو نمودم سه دیدگاه در مورد نسب در شبیه سازی وجود دارد که ما در این نوشته هر سه دیدگاه را ارائه نموده و دلائل هر کدام را جداگانه مورد نقد و بررسی قرار می دهیم و سپس نظر نهایی خود را بر مبنای قرآن ارائه می دهیم. امید است مورد توجه حضرت باریتعالی و امام زمان(عج) واقع شود و نیز منتظر نقدهای عالمانه محققین و فضلای محترم می باشم.

دیدگاه اول: به دلیل فقدان وجود لقاح قائل به عدم نسب می باشد.

حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامة برکاته) که دیدگاه اول را دارند می فرمایند:" انسانی که از راه شبیه سازی به وجود میآید، نه پدری دارد (چون از نطفه مرد نیست)، نه مادری (چون ترکیب با نطفه مادر نیست)، نه خواهری و نه برادری و نه منتسب به فامیل؛ و در رحمی پرورش پیدا کرده که مادرش نیست، بلکه مادر جانشین است. خلاصه فردی است فاقد نسب"1

دیدگاه دوم: قائل به وجود نسب می باشد و عمده دلیل این گروه درک عرف عام است.

این گروه نظرشان این است که صاحب سلول یا همان دهنده سلول در صورت مذکر بودن به عنوان پدر نوزاد کلون شده و نیز در صورت مؤنث بودن مادر نوزاد مذکور می باشد.

حضرت آیت الله محمد کاظم حائری(حفظه الله) می فرمایند: " اما مسأله پدر و مادر معین است و آن از جهت فهم عرفی است که پدر را همان صاحب سلول می شناسند و مادر را همان صاحب تخمک، یعنی چون حقیقت ولادت به سلول و تخمک پدر و مادر فرزند انصراف پیدا می کند" 2

حضرت آیت الله العظمی عز ّالدّین زنجانی(دامة برکاته) می فرمایند: " گرچه فرد پدید آمده، به نحو متعارف نیست و شبیه سازی شده، ولی عرفاً عنوان تولد بر آن صدق می کند و این عنوان هم به صاحب سلول و هم صاحب رحم پرورش شده صدق می کند."3

حضرت آیت الله العظمی سید محمّد شیرازی(رحمة الله علیه) که قائل به نسب می باشد ولی دلیل خود را ذکر ننموده می فرمایند: "فرزند، متعلق به طرفین است (یعنی پدر و مادر) زمانی که زن و شوهر باشند؛ اما اگر زوجیت نباشد در حکم ولد شبهه است"

حضرت آیت الله معرفت(رحمة الله علیه)  در پاسخ به این سؤال که "فرزندی که به وجود می آید، به چه کسی منتسب است؟ میگوید: به صاحب سلول منتسب است، به همان دلیل که نطفه از هر کسی است، پدر همان است ولو نطفه نامشروع باشد "4

دیدگاه سوم: به دلیل عرف خاص و کارشناس قائل به نسب می باشد و معتقد است پدر و مادر صاحب سلول(دهنده سلول) پدر و مادر نوزاد کلون شده می باشند و نیز دهنده سلول دوقلوی طفل محسوب می شود.

آقای پروفسور علی اکبر ایزدی فرد دیدگاه سوم را دارند و برای آن دلایلی را ذکر می فرمایند که به آن اشاره می نماییم.

ایشان می فرمایند : "  نسب از جمله مفاهیمی است که فاقد حقیقت شرعی است؛ به این معنا که قبل از اسلام نیز تکون یک انسان از ترکیب نطفه مرد و زن منشأ نسب تلقی شده است " 5

" تمام مختصات این فناوریهای جدید در شرع تبیین نشده است. از آن جا که مفاهیم مرتبط با نسب فاقد حقیقت شرعی هستند، برای پی بردن به این مفاهیم ضرورتاً باید به اصول مسلّم علم مهندسی ژنتیک، به عنوان عرف خاص و خبره در این حوزه رجوع کرد "6

"  امام خمینی (ره) از موافقان نهاد " عرف خبره" جهت تطبیق مفاهیم و احکام بودند. ایشان در عرفی ترین موضوعات چون "فلس" در ماهی، مرجعیت متخصص را در امر تطبیق می پذیرد تا چه رسد به موضوعات عرفی پیچیده "7

" مفهوم نسب، از مفاهیم عرفی است و عرف عقلا بما هم عقلا، یعنی متخصصین مهندسی ژنتیک، فرد شبیه سازی شده را ملحق به صاحب نطفه میداند که همانا پدر و مادر فرد صاحب سلول است "8

" در سلول های جنسی، زوجیت نقش اساسی دارد، یعنی نیمی از کروموزوم های موجود متعلق به اسپرم مرد و نیمی دیگر متعلق به تخمک زن است؛ اما در سلولهای جسمی اصلاً زوجیت مفهومی ندارد، بلکه تنها از یک سلول جسمی کپی گرفته می شود و هسته تخمک هیچ نقش ژنتیکی در ساخت جنین ندارد و فرزند مزبور بیش از 98 درصد شبیه صاحب سلول است و تقریباً خزانه اطلاعات ژنتیکی صاحب سلول را به ارث می برد. نکته جالبتر اینکه حتی به لحاظ سنی هم جنین شناسان بین صاحب سلول و فرزند کلون شده تفاوتی قائل نیستند، یعنی برخلاف سلول جنسی که اگر صاحب سلول جنسی 25 سال سن داشته باشد و صاحب فرزند شود اختلاف بین آن ها 25 سال است، در سلول جسمی این گونه نیست، یعنی اگر هسته مرد 70 ساله ای گرفته شود و شبیهسازی گردد، نوزادی که متولد می شود از همان آغاز تولد 70 سال خواهد داشت " 9

" رابعاً دلیل این که می گوییم پدر و مادر صاحب سلول به عنوان پدر و مادر نوزاد به حساب می آیند و صاحب سلول و این بچه دوقلوی هم محسوب می شوند این است که نسبت پدری و مادری، ناشی از زوجیت و ترکیب خزانه های ژنتیکی است. در شبیه سازی زوجیت با واسطه و به صورت غیرمستقیم ثابت می شود؛ اما به صورت مستقیم مسأله زوجیت کاملاً منتفی است. به بیان دیگر، طفل شبیهسازی شده به لحاظ برخورداری از خصوصیات ژنتیکی، بیش از 98 درصد شبیه صاحب سلول است. آنان حتی از نظر سن و سال هم یکی هستند. از طرف دیگر، این نوزاد از سلول هایی ساخته شده که ناشی از زوجیت پدر و مادر صاحب سلول است، به این معنا که سلول های جسمی هر فرد، وارث خواص و اطلاعات ژنتیکی پدر و مادر خویش هستند، یعنی این طفل نیمی از اطلاعات پدر صاحب سلول و نیمی دیگر را از مادر صاحب سلول به ارث برده که برابری می کند با بیش از 98 درصد اطلاعات ژنتیکی صاحب سلول. با این وصف، صاحب سلول و این فرزند دوقلوی هم محسوب می شوند، چون هر دو از سلول های جنسی زن و مردی دیگر که پدر و مادرشان محسوب می شوند، شکل گرفته اند " 10

پروفسور در ادامه به رابطه نسبی بین نوزاد کلون شده و زن صاحب رحم می پردازد و می فرماید: " اما چه ارتباطی بین صاحب رحم و نوزاد کلون شده وجود دارد؟ به نظر ما، زن صاحب رحم  " در حکم مادر رضاعی" او محسوب میشود. همان طور که اگر زنی فرزند دیگری را تنها در چند مرتبه شیر دهد به عنوان مادر رضاعی او به حساب میآید، در این مورد هم چون فرزند را در رحم خویش نگه داشته و فرزند هم از وجود آن زن تغذیه و رشد کرده است میتوان گفت که او در حکم مادر رضاعی است.

توضیح کلام این که رضاع با شرایط خاص خود موجب تحقق رابطه مادر و فرزندی میان طفل شیرخوار و زن شیرده میشود تا جایی که جزء محارم یکدیگر به شمار میروند. حال آیا طبق قیاس اولویت، که مقبول شیعه است،  یا فحوای خطاب، نمیتوان کسی را که جنینی را نه ماه تمام در رحم خود پرورانده است، در حکم مادر رضاعی دانست؟ بخصوص آن که ملاک در رضاع " نبت لحم و اشتداد عظم " است که در این صورت، این ملاک درباره زنی که کودک را در رحم خود پرورش داده، بیش تر وجود دارد. بی گمان این اولویت در این جا صادق است."11

هر سه دیدگاه و همچنین دلایل آنها را ملاحظه فرمودید. حال هر کدام از دیدگاه ها  را جداگانه مورد بررسی قرار می دهیم.

دیدگاه اول: به دلیل فقدان وجود لقاح قائل به عدم نسب می باشد.

نقد دیدگاه اول

1- قائل این دیدگاه دلیلی بر این مدعای خود نمی آورد و تنها دلیل او فقدان وجود لقاح می باشد، بدون اینکه توضیحی بیشتر راجع به آن بدهد و شاید هم به خاطر وضوح دلیل نزد خود آن بزرگوار لازم به توضیح ندانسته اند. بنابر این اشکال اول این مدعا عدم دلیل و یا حداقل نیاوردن دلیل کامل از طرف مدعی است.

2- اشکال دوم این ادعای عدم نسب نوزاد شبیه سازی شده این است که با قرآن مخالف می باشد و یا حداقل می توان گفت که با آن موافق و هماهنگ نمی باشد.

" وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً وَ کانَ رَبُّکَ قَدیراً"(فرقان54)

(او کسى است که از آب، انسانى را آفرید سپس او را نسب و سبب قرار داد و پروردگار تو توانا بوده است.)

طبق این آیه قرآن خداوند متعال نسب را برای همه بشرهای مخلوق خود جعل نموده است و این نوزاد شبیه سازی شده هم بشر و مخلوق خداست در نتیجه می توان گفت که خالق متعال برای نوزاد کلون شده هم نسب جعل نموده.

اشکال به این دلیل:

ممکن است کسی به این دلیل ما اینگونه اشکال نماید که خداوند در این آیه شریفه فرقان می فرماید :" وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً" " فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً"

خداوند در این آیه شریفه قید " مِنَ الْماءِ" را آورده و برای چنین مخلوقات بشری نسب جعل نموده ولی ما نحن فیه، بشری است که هر چند او هم مخلوق خداست ولی خلقت او از "الماء" نیست، بلکه منشاء خلقت او مثلاً قسمتی از پوست بدن شخصی می باشد،پس بنابراین آیه شریفه چنین نوزادان شبیه سازی شده را شامل نمی شود چون خلقت آنها از "الماء" نمی باشد.

جواب به این اشکال:

در جواب به این اشکال می گوییم این قید " من الماء" که در این آیه آمده قید غالبی است یعنی چون غالب انسانهای مخلوق خداوند " من الماء" خلق شده و می شوند خداوند این قید را آورده و نیز طبق نظر مشهور اصولیون، قید غالبی ، مفهوم ندارد. پس بنابراین آیه تمام انسانهای مخلوق خدا را شامل است چه این قید غالبی (من الماء) را داشته باشند و چه نداشته باشند یعنی حتی خلقت آنها غیر از ماء باشد مثل نوزاد کلون شده را هم شامل است.

3- اشکال سوم این دیدگاه این است که اگر شرط نسب را فقط انجام لقاح بدانیم و در صورت عدم وجود لقاح قائل به عدم نسب باشیم باید راجع به حضرت عیسی(ع) هم قائل به نسب نباشیم در حالیکه می دانیم طبق آیات قرآن برای تولد حضرت عیسی (ع) هیچ لقاحی نبوده ولی با این حال خدای متعال در آیات مختلف او را دارای نسب و فرزند حضرت مریم (ع) می نامد و حضرت مریم را مادر"ام" او می داند.

بعضی از آیات قرآن کریم که اشاره به خلقت غیر طبیعی و بدون لقاح حضرت عیسی(ع) دارد.

" قَالَتْ رَبّ‏ِ أَنىَ‏ یَکُونُ لىِ وَلَدٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنىِ بَشَرٌ  قَالَ کَذَلِکِ اللَّهُ یَخْلُقُ مَا یَشَاءُ  إِذَا قَضىَ أَمْرًا فَإِنَّمَا یَقُولُ لَهُ کُن فَیَکُون‏"(آل عمران47)

([مریم‏] گفت:پروردگارا، چگونه مرا فرزندى خواهد بود با آنکه بشرى به من دست نزده است گفت:چنین است خدا هر چه بخواهد مى‏آفریند چون به کارى فرمان دهد، فقط به آن مى‏گوید:باش  پس مى‏باشد.)

" فَاتخََّذَتْ مِن دُونِهِمْ حِجَابًا فَأَرْسَلْنَا إِلَیْهَا رُوحَنَا فَتَمَثَّلَ لَهَا بَشَرًا سَوِیًّا

قَالَتْ إِنىّ‏ِ أَعُوذُ بِالرَّحْمَنِ مِنکَ إِن کُنتَ تَقِیًّا

قَالَ إِنَّمَا أَنَا رَسُولُ رَبِّکِ لِأَهَبَ لَکِ غُلَمًا زَکِیًّا

قَالَتْ أَنىَ‏ یَکُونُ لىِ غُلَمٌ وَ لَمْ یَمْسَسْنىِ بَشَرٌ وَ لَمْ أَکُ بَغِیًّا

قَالَ کَذَلِکِ قَالَ رَبُّکِ هُوَ عَلىَ‏َّ هَینِ‏ٌّ  وَ لِنَجْعَلَهُ ءَایَةً لِّلنَّاسِ وَ رَحْمَةً مِّنَّا  وَ کاَنَ أَمْرًا مَّقْضِیًّا

فَحَمَلَتْهُ فَانتَبَذَتْ بِهِ مَکاَنًا قَصِیًّا"(مریم17,18,19,20,21,22)

(و در برابر آنان پرده‏ اى بر خود گرفت. پس روح خود را به سوى او فرستادیم تا به شکل بشرى خوش‏اندام بر او نمایان شد

  گفت‏ا اگر پرهیزگارى، من از تو به خداى رحمان پناه مى‏برم‏

گفت‏ من فقط فرستاده پروردگار توام، براى اینکه به تو پسرى پاکیزه ببخشم‏

گفت‏ چگونه مرا پسرى باشد با آنکه دست بشرى به من نرسیده و بدکار نبوده‏ ام‏

گفت چنین است، پروردگار تو گفته که آن بر من آسان است، و تا او را نشانه‏اى براى مردم و رحمتى از جانب خویش قرار دهیم، و دستورى قطعى بود

پس مریم به او آبستن شد و با او به مکان دورافتاده‏ اى پناه جست)

‏"وَ الَّتىِ أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِیهَا مِن رُّوحِنَا وَ جَعَلْنَهَا وَ ابْنَهَا ءَایَةً لِّلْعَلَمِینَ"(انبیاء91)

(و آن "زن" که خود را پاکدامن نگاه داشت، و از روح خویش در او دمیدیم و او و پسرش را براى جهانیان آیتى قرار دادیم)

"وَ مَرْیمَ‏َ ابْنَتَ عِمْرَنَ الَّتىِ أَحْصَنَتْ فَرْجَهَا فَنَفَخْنَا فِیهِ مِن رُّوحِنَا وَ صَدَّقَتْ بِکلَِمَتِ رَبهَِّا وَ کُتُبِهِ وَ کاَنَتْ مِنَ الْقَنِتِین‏"(تحریم12)

(و مریم دختِ عمران، همان کسى که خود را پاکدامن نگاه داشت و در او از روح خود دمیدیم و سخنان پروردگار خود و کتابهاى او را تصدیق کرد و از فرمانبرداران بود)

"إِنَّ مَثَلَ عِیسىَ‏ عِندَ اللَّهِ کَمَثَلِ ءَادَمَ  خَلَقَهُ مِن تُرَابٍ ثُمَّ قَالَ لَهُ کُن فَیَکُون‏"(آل عمران59)

(در واقع، مَثَلِ عیسى نزد خدا همچون مَثَلِ  آدم است که ‏او را از خاک آفرید سپس بدو گفت‏: باش, پس وجود یافت)

آیاتی از قرآن که اشاره به وجود نسب بین حضرت عیسی(ع) و حضرت مریم(ع) به عنوان مادر و فرزندی دارد

"إِذْ قَالَتِ الْمَلَئکَةُ یَمَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ یُبَشِّرُکِ بِکلَِمَةٍ مِّنْهُ اسْمُهُ الْمَسِیحُ عِیسىَ ابْنُ مَرْیَمَ وَجِیهًا فىِ الدُّنْیَا وَ الاَْخِرَةِ وَ مِنَ الْمُقَرَّبِین‏"(آل عمران45)

(  هنگامى که فرشتگان گفتنداى مریم، خداوند تو را به کلمه‏ اى از جانب خود، که نامش مسیح، عیسى بن مریم است مژده مى‏دهد، در حالى که در دنیا و آخرت آبرومند و از مقربان است‏)

"وَ جَعَلْنَا ابْنَ مَرْیمَ‏َ وَ أُمَّهُ ءَایَةً وَ ءَاوَیْنَهُمَا إِلىَ‏ رَبْوَةٍ ذَاتِ قَرَارٍ وَ مَعِینٍ"(مومنون50)

(و ما فرزند مریم و مادرش را آیت و نشانه‏اى قرار دادیم و آنها را در سرزمین مرتفعى که داراى امنیّت و آب جارى بود جاى دادیم)

"وَ بَرَّا بِوَلِدَتىِ وَ لَمْ یجَْعَلْنىِ جَبَّارًا شَقِیًّا"(مریم32)

(و مرا نسبت به مادرم نیکوکار کرده و زورگو و نافرمانم نگردانیده است‏)

"إِذْ قَالَ اللَّهُ یَعِیسىَ ابْنَ مَرْیَمَ اذْکُرْ نِعْمَتىِ عَلَیْکَ وَ عَلىَ‏ وَلِدَتِکَ إِذْ أَیَّدتُّکَ بِرُوحِ الْقُدُسِ تُکلَِّمُ النَّاسَ فىِ الْمَهْدِ وَ کَهْلًا  وَ إِذْ عَلَّمْتُکَ الْکِتَبَ وَ الحِْکْمَةَ وَ التَّوْرَئةَ وَ الْانجِیلَ  وَ إِذْ تخَْلُقُ مِنَ الطِّینِ کَهَیَْةِ الطَّیرِْ بِإِذْنىِ فَتَنفُخُ فِیهَا فَتَکُونُ طَیرَْا بِإِذْنىِ  وَ تُبرِْئُ الْأَکْمَهَ وَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنىِ  وَ إِذْ تخُْرِجُ الْمَوْتىَ‏ بِإِذْنىِ  وَ إِذْ کَفَفْتُ بَنىِ إِسْرَ ءِیلَ عَنکَ إِذْ جِئْتَهُم بِالْبَیِّنَتِ فَقَالَ الَّذِینَ کَفَرُواْ مِنهُْمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُّبِین‏"(مائده110)

(هنگامى را که خدا فرموداى عیسى پسر مریم، نعمت مرا بر خود و بر مادرت به یاد آور، آن گاه که تو را به روح القدس تأیید کردم که در گهواره  و در میانسالى با مردم سخن گفتى و آن گاه که تو را کتاب و حکمت و تورات و انجیل آموختم و آن گاه که به اذن من، از گِل، به شکل پرنده مى‏ساختى، پس در آن می ‏دمیدى، و به اذن من پرنده‏اى می ‏شد، و کور مادرزاد و پیس را به اذن من شفا می ‏دادى و آن گاه که مردگان را به اذن من  بیرون می ‏آوردى و آن گاه که بنى اسرائیل را- هنگامى که براى آنان حجّتهاى آشکار آورده بودى از تو باز داشتم. پس کسانى از آنان که کافر شده بودند گفتند: این جز افسونى آشکار نیست)

"وَ إِذْ قَالَ اللَّهُ یَعِیسىَ ابْنَ مَرْیَمَ ءَ أَنتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتخَِّذُونىِ وَ أُمِّىَ إِلَهَینْ‏ِ مِن دُونِ اللَّهِ  قَالَ سُبْحَنَکَ مَا یَکُونُ لىِ أَنْ أَقُولَ مَا لَیْسَ لىِ بِحَقّ‏ٍ  إِن کُنتُ قُلْتُهُ فَقَدْ عَلِمْتَهُ  تَعْلَمُ مَا فىِ نَفْسىِ وَ لَا أَعْلَمُ مَا فىِ نَفْسِکَ  إِنَّکَ أَنتَ عَلَّمُ الْغُیُوب‏"(مائده116)

(و هنگامى را که خدا فرمود: اى عیسى پسر مریم، آیا تو به مردم گفتى: من و مادرم را همچون دو خدا به جاىِ خداوند بپرستید؟ گفت: منزّهى تو، مرا نزیبد که چیزى را که حق من نیست بگویم. اگر آن را گفته بودم قطعاً آن را می دانستى. آنچه در نفسِ من است تو می ‏دانى و آنچه در ذات توست من نمی ‏دانم، چرا که تو خود، داناى رازهاى نهانى‏)

" وَ لَمَّا ضُرِبَ ابْنُ مَرْیَمَ مَثَلاً إِذَا قَوْمُکَ مِنْهُ یَصِدُّون"(زخرف59)

(و هنگامى که  در باره پسر مریم مثالى آورده شد، بناگاه قوم تو از آن هلهله درانداختند)

"ذَلِکَ عِیسىَ ابْنُ مَرْیمَ‏َ  قَوْلَ الْحَقّ‏ِ الَّذِى فِیهِ یَمْترَُون‏"(مریم34)

(این است عیسى پسر مریم گفتار حقّى که در آن تردید می کنند)

بر طبق آیات فوق در ولادت حضرت عیسی(ع) هیچ لقاحی وجود نداشته ولی با اینحال در آیات زیادی نسب مادر و فرزندی بین حضرت مریم و حضرت عیسی ثابت است. بنابر این با استناد به این آیات نمی توان گفت اگر در تولد نوزادی لقاح وجود نداشته باشد نسب هم وجود ندارد، چون این سخن و قول با اینهمه آیات قرآن موافق نیست.

4- چهارمین اشکال این دیدگاه عدم موافقت با آیه 101 سوره مؤمنون می باشد.

" فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ"(مؤمنون101)

(پس آن گاه که در صور دمیده شود، آن روز میانشان نسب  خویشاوندى وجود ندارد، و از یکدیگر نمی ‏پرسند)

توضیح اینکه همانگونه که آیه شریفه فوق می فرماید" فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ"

‏‏"اذا" در این آیه شریفه از ادات شرط می باشد. و همچنین نظر مشهور اصولیون این است که جمله شرطیه مفهوم دارد. بنابر این مفهوم این آیه چنین است که تا وقتی در صور دمیده نشده یعنی هنوز قیامت برپا نشده و انسانها در این جهان هستند بین آنها نسب وجود دارد.

پس این دیدگاه که به خاطر نبود لقاح قائل به عدم وجود نسب بود دارای اشکالات متعددی می باشد که بیان شد.

دیدگاه دوم: قائل به وجود نسب می باشد و عمده دلیل این گروه درک عرف عام است.

نقد دیدگاه دوم

1-عرف نزد اهل سنت یکی از ادله های شرعی است اما نزد شیعه برای عرف سه کاربرد می توان ذکر نمود.

اول :عرف موضوع حکم شرعی را تببین می کند مثل معنای لفظ "صعید" در "...َ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَیَمَّمُوا صَعیدا طَیِّبا...."

مشهور اصولیون این عرف را مستقلاً حجت می دانند.

دوم:عرف برای روشن ساختن ظهور لفظ مثل مراد متکلم به کار میرود(شارع و یا غیر شارع)

سوم :عرف سبب استنباط حکم شرعی می شود و این در موردی است که در مسئله از شارع نصی وجود نداشته باشد و دیگر اینکه این عرف تا زمان معصوم استمرار داشته باشد و همچنین به امضاء و عدم ردع شارع هم نیاز دارد.

در ما نحن فیه چنین عرفی وجود ندارد و از جهتی این یک موضوع و مسئله مستحدثه و جدید می باشد و اگر هم عرف چنین نظری داشته باشند این عرف جدید است و این عرف چون تا زمان معصوم استمرار نداشته نمی تواند حجت باشد و از طرف دیگر چون در زمان معصوم چنین مسئله ای نبوده بنابر این ،نه امضائی از طرف شارع دارد و نه عدم ردع آن از سوی شارع به درد ما می خورد، چون مسئله ای عدم ردع آن از سوی شارع به درد می خورد که در زمان شارع آن مسئله وجود داشته باشد.

2- فهم عرف بما هو فهم عرف همیشه نمی تواند حجت باشد، بعضی از آیات قرآن در مواردی فهم عرف را قبول نکرده که به مواردی از این آیات اشاره می نمایم.

" مَّا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِّن قَلْبَینْ‏ِ فىِ جَوْفِهِ  وَ مَا جَعَلَ أَزْوَجَکُمُ الَِّى تُظَهِرُونَ مِنهُْنَّ أُمَّهَتِکمُ‏ْ  وَ مَا جَعَلَ أَدْعِیَاءَکُمْ أَبْنَاءَکُمْ  ذَلِکُمْ قَوْلُکُم بِأَفْوَهِکُمْ  وَ اللَّهُ یَقُولُ الْحَقَّ وَ هُوَ یَهْدِى السَّبِیل‏"(احزاب4)

(خداوند براى هیچ کس دو دل در درونش نیافریده و هرگز همسرانتان را که موردظهار قرار می ‏دهید مادران شما قرار نداده و  فرزندخوانده‏هاى شما را فرزند شما قرار نداده است این سخن شماست که به دهان خود مى‏گویید امّا خداوند حقّ را می ‏گوید و او به راه راست هدایت می کند)

همانگونه که می دانید ظهار زن و نیز فرزند دانستن فرزند خوانده در زمان پیامبر(ص) یک عرف معمول بوده ولی قرآن آن را قبول نکرده.

"وَ إِذْ تَقُولُ لِلَّذِى أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِ وَ أَنْعَمْتَ عَلَیْهِ أَمْسِکْ عَلَیْکَ زَوْجَکَ وَ اتَّقِ اللَّهَ وَ تخُْفِى فىِ نَفْسِکَ مَا اللَّهُ مُبْدِیهِ وَ تخَْشىَ النَّاسَ وَ اللَّهُ أَحَقُّ أَن تخَْشَئهُ  فَلَمَّا قَضىَ‏ زَیْدٌ مِّنهَْا وَطَرًا زَوَّجْنَکَهَا لِکَىْ لَا یَکُونَ عَلىَ الْمُؤْمِنِینَ حَرَجٌ فىِ أَزْوَجِ أَدْعِیَائهِمْ إِذَا قَضَوْاْ مِنهُْنَّ وَطَرًا  وَ کاَنَ أَمْرُ اللَّهِ مَفْعُولًا"

"مَّا کاَنَ عَلىَ النَّبىِ‏ِّ مِنْ حَرَجٍ فِیمَا فَرَضَ اللَّهُ لَهُ  سُنَّةَ اللَّهِ فىِ الَّذِینَ خَلَوْاْ مِن قَبْلُ  وَ کاَنَ أَمْرُ اللَّهِ قَدَرًا مَّقْدُورًا"

"الَّذِینَ یُبَلِّغُونَ رِسَلَتِ اللَّهِ وَ یخَْشَوْنَهُ وَ لَا یخَْشَوْنَ أَحَدًا إِلَّا اللَّهَ  وَ کَفَى‏ بِاللَّهِ حَسِیبًا"

مَّا کاَنَ محَُمَّدٌ أَبَا أَحَدٍ مِّن رِّجَالِکُمْ وَ لَکِن رَّسُولَ اللَّهِ وَ خَاتَمَ النَّبِیِّنَ  وَ کاَنَ اللَّهُ بِکلُ‏ِّ شىَ‏ْءٍ عَلِیمً "(احزاب 37،38،39،40)

(زمانى را که به آن کس که خداوند به او نعمت داده بود و تو نیز به او نعمت داده بودى‏می ‏گفتى: همسرت را نگاه‏دار و از خدا بپرهیز پیوسته و در دل چیزى را پنهان می ‏داشتى که خداوند آن را آشکار می ‏کند و از مردم می ‏ترسیدى در حالى که خداوند سزاوارتر است که از او بترسى هنگامى که زید نیازش را از آن زن به سرآورد ، ما او را به همسرى تو درآوردیم تا مشکلى براى مؤمنان در ازدواج با همسران‏خوانده‏ هایشان- هنگامى که طلاق گیرند- نباشد و فرمان خدا انجام شدنى است.

هیچ گونه منعى بر پیامبر در آنچه خدا بر او واجب کرده نیست این سنّت الهى در مورد کسانى که پیش از این بوده‏اند نیز جارى بوده و فرمان خدا روى حساب و برنامه دقیقى است.‏

 پیامبران  پیشین کسانى بودند که تبلیغ رسالتهاى الهى می ‏کردند و  از او مى ترسیدند، و از هیچ کس جز خدا بیم نداشتند و همین بس که خداوند حسابگر  است.‏

محمّد (ص) پدر هیچ یک از مردان شما نبوده و نیست ولى رسول خدا و ختم‏ کننده و آخرین پیامبران است و خداوند به همه چیز آگاه است.)

در عرف زمان حضرت محمّد(ص) مرسوم و معمول بود که با همسر  پسر خوانده خود ،با طلاق و یا بعد از مرگ پسر خوانده نمی توان ازدواج نمود. ولی اسلام آمد و با این عرف مخالفت نمود و به حضرت محمّد(ص) دستور داد که با همسر پسر خوانده خود(زید) که همسرش زینب را طلاق داده بود ازدواج نماید.

3- ممکن است گفته شود آن عرف زمان جاهلیت بوده چه ارتباطی به عرف مسلمانان دارد. در جواب این همان مطالبی که در اشکال اول بیان شد این است که چنین عرفی هرگز نمی تواند حجت باشد چون این موضوع در زمان معصوم نبوده و عدم ردع شارع هم هیچ به درد نمی خورد.

4- فرض هم این عرف را قبول نمودیم و آن را حجت دانستیم ولی هیچ فقیهی در این مسئله نرفته از اکثریت مردم عرف زمان خود راجع به این مسئله سوال کند و حتی استقراء ناقص هم انجام نداده چه رسد به استقراء تام. اگر چه حتی فقیهی استقراء تام را هم انجام داد چنین فهم عرف این زمان نمی تواند حجت باشد.

5- معمولاً در بیشتر موارد هر فقیهی همان فکر خود را از موضوعی به نام فهم عرف می نامد در ما نحن فیه هم در همین دیدگاه دوم نیز دو نظر وجود دارد و جالب اینکه هر دو گروه هم دلیل خود را فهم عرف می دانند.

یک نظر این است که پدر صاحب سلول و مادر صاحب تخمک می باشد.

نظر دیگر این است که پدر صاحب سلول و صاحب رحم مادر می باشد.

هر دو هم دلیل خود را فهم عرف می دانند.

6- فهم عرف قابل تغییر است حتی فهم یک زمان هم با هم یکی نیست.

به هر حال حجت بودن فهم عرف در این موضوع شبیه سازی هیچ ارزشی ندارد.

دیدگاه سوم: به دلیل عرف خاص و کارشناس قائل به نسب می باشد و معتقد است پدر و مادر صاحب سلول(دهنده سلول) پدر و مادر نوزاد کلون شده می باشند و نیز دهنده سلول دوقلوی طفل محسوب می شود.

نقد دیدگاه سوم

1-جناب پروفسور ایزدی فرد هیچ دلیلی بر اینکه فهم عرف خبره از نظر شرع حجت می باشد نیاورده و تنها به اینکه مرحوم حضرت امام (ره) و بعضی از فقهای دیگر، فهم عرف را قبول دارند، بسنده نموده. در حالیکه اگر اجماع علماء شیعه هم اتفاق داشته باشند باز خود این حجت شرعی نمی تواند بوده باشد. هر چند بعد از آوردن دلیل به عنوان مؤیّد می توان از آنها سخن گفت. ولی اینکه فقیهی چنین نظری دارد این خود دلیل نمی باشد.

2- فرض کنیم فهم عرف خبره را هم قبول نمودیم اما موضوع مسئله ما با موضوع(دوقلوها) فرق دارد.

برای روشن شدن مطلب بهتر است راجع به تولد دوقلوها از نظر علم پزشکی کمی توضیح دهیم.

دو قلو ها به صورت کلی به دو دسته تقسیم می شوند.

دوقلوی همسان

دوقلوی ناهمسان

دوقلوهای همسان

"دوقلوهای همسان از یک نطفه یا یک سلول تخم و یک اسپرم به وجود می آیند. این نوع دوقلوها همیشه از یک جنس هستند و بسیار به هم شباهت دارند. البته این شباهت به طور صد در صد نمی باشد، زیرا بعد از تقسیم رویانی که سبب به وجود آمدن دو رویان می گردد مواد پروتوپلاسمی به طور مساوی میان آن ها تقسیم نمی شود. این دو قلوها می توانند از یک جفت یکسان باشند و یا دو جفت مجزا داشته باشند. به طور تقریبی یک سوم از دو قلوها تک تخمکی می باشند. این نوع بارداری ها عمدتا مستقل از نژاد، وراثت، سن و تعداد بارداری ها می باشند.

دو قلوهای ناهمسان

گاهی ممکن است در اثر آزاد شدن دو تخمک و لقاح آن ها با دو اسپرم مختلف سبب به وجود آمدن دوقلوهای ناهمسان یا دو تخمکی شود. این دو قلوها ممکن است از یک جنس و یا از هر دو جنس باشند. این نوع دوقلوها از لحاظ ارثی به اندازه فرزندان غیر دو قلو یک خانواده با یکدیگر تفاوت دارند. در واقع دو قلوهای ناهمسان، دو قلوهای واقعی نیستند و تنها به طور همزمان به دنیا می آیند. احتمال این نوع بارداری زمانی افزایش می یابد که شما داروهای باروری مصرف می کردید، زیرا این داروها امکان تخمک گذاری بیش از یک تخمک را بالا می برد. میزان بروز دوقلویی ناهمسان به میزان قابل ملاحظه ای تحت تاثیر نژاد، وراثت، سن مادر، تعداد بارداری ها و به ویژه داروهای موثر بر باروری قرار می گیرد."12

همانگونه که ملاحظه می فرمائید نه دوقلوی همسان و نه دوقلوی ناهمسان هیچ کدام صد در صد و از تمام جهات همان چیزی نیست که در شبیه سازی وجود دارد. دوقلوی همسان را با فرزند شبیه سازی شده مقایسه می کنیم.

در دوقلوی همسان اسپرم مرد(الف) وجود دارد و تخمک زن(الف) که تخم تشکیل می شود و دوقلو ها از آن یک تخم به وجود می آیند.

ولی در شبیه سازی تخمک تخلیه شده زن دیگری(زن ب) هم در میان است. پس این دو اگر چه از جهاتی با هم شباهتهایی دارند ولی از بعضی جهات هم فرق دارند پس از نظر علمی هم کاملا شبیه هم نمی باشند. بنابر این فهم عرف خبره هم در اینجا نمی تواند حجت باشد.

3-در شناخت موضوع اگر از شرع بتوان دلیل آورد دیگر جایی برای فهم عرف خبره نمی ماند که به نظر نگارنده در اینجا از قرآن دلیل بر این موضوع (نسب طفل کلون شده) داریم که شرح و تفصیل آن در ادامه خواهد آمد.

4-اگر نسب حقیقت شرعی هم نباشد ولی گاهی نظر شرع در برخی از موارد با نظر عرف مخالف بوده که آیات آن را قبلاً ارائه نمودیم. و در مورد فهم عرف خبره هم، در ما نحن فیه این فهم نمی تواند برای ما حجت باشد چون طفل کلون شده و نوزاد دوقلو دو موضوع جدا هستند که قبلاً توضیح داده شد.

5- و اما اشکال دیدگاه سوم در باره رابطه نوزاد کلون شده با زن صاحب رحم و زن صاحب تخمک.

به نظر آقای پروفسور ایزدی فرد همانطور که قبلاً شرح آن گذشت، زن صاحب رحم، در حکم مادر رضاعی این طفل شبیه سازی شده می باشد.

اشکال این نظر خیلی واضح است چون مادر رضاعی همانگونه که در قرآن آمده یکی از شرایط آن"رضاع" و یا همان شیر دادن است و فقط با نگهداشتن در رحم، زنی مادر رضاعی طفل نمی شود. اگر چنین نظری داشته باشیم باید بگوییم هر مادری که نوزادش متولد می شود اگر به او شیر خودش را ندهد و از شیر مصنوعی او را تغذیه کند ، جنین مادری هم مادر رضاعی محسوب می شود.

و فقط رشد و تغذیه در رحم هم هرگز زن صاحب رحم را تبدیل به مادر رضاعی نمی کند. مادر رضاعی همان که از آیه استفاده می شود به زنی نمی گویند که نوزاد را در رحم خود بپروراند و نوزاد در رحم او از او تغذیه کند بلکه باید طفل دیگری را شیر دهد "أُمَّهاتُکُمُ اللاَّتی‏ أَرْضَعْنَکُمْ".

6-اشکال دیگر این است که زن صاحب رحم(یا به نظر ایشان مادر رضاعی) فقط خودش به این طفل محرم می شود ولی دیگر فرزندان این زن با این طفل نامحرم هستند و می توانند با هم ازدواج کنند.

این حرف خیلی عجیب است زیرا همانگونه که در آیه قرآن آمده "حُرِّمَتْ عَلَیْکُم...........................‏

أُمَّهاتُکُمُ اللاَّتی‏ أَرْضَعْنَکُمْ وَ أَخَواتُکُمْ مِنَ الرَّضاعَة......"

خواهر رضاعی و برادر رضاعی به همدیگر محرم می باشند و نمی توانند با هم ازدواج کنند. اگر چنین است به قیاس اولویت خواهر و برادر رحمی حتماً با هم محرم می باشند و نمی توانند با هم ازدواج کنند. همانگونه که زن صاحب رحم هم مادر رحمی محسوب می شود که در قرآن کریم آیات متعددی وجود دارد که صاحب رحم را مادر خوانده که در آینده آیات آن خواهد آمد.

7- اشکال دیگر اینکه برای اینکه زن صاحب رحم را محرم نوزاد شبیه سازی شده بدانیم لازم نیست که او را تبدیل کنیم به مادر رضاعی و سپس بگوییم که او به این طفل محرم است بلکه خود پروراندن نوزادی در رحم و یا زادن فرزند خودش بر طبق آیات مختلف قرآن، به جنین زنی لفظ مادر اطلاق می شود و چنین زنی هخ صاحب رحم است برای نوزاد محرم می شود و لازم هم نیست خودمان را به دردسر بیاندازیم.

نظر مختار ما

قبل از اینکه وارد دیدگاه خود و نیز ادله آن شوم لازم است حدیثی را به عنوان تبرک و نیز اهمیت کلام الله بیاورم.

"...عن ابی جعفر علیه السّلام قال: اِن الله لم یدع شیئاً تحتاج الیه الامة الی یوم القیامة الاّ انزله فی کتابه..."13

حضرت امام باقر(ع) می فرمایند: خدای متعال هیچ چیزی را که امت مسلمان تا قیامت به آن نیاز پیدا خواهند کرد را فروگزار نکرده مگر اینکه در کتاب خود قرآن آن را نازل کرده.

ما در اینجا دو بحث خواهیم داشت یکی اثبات وجود نسب در نوزاد شبیه سازی شده و بحث دیگر در مورد نسب نوزاد شبیه سازی شده.

بحث اول

اگر چه این بحث در جواب به دیدگاه اول که قائل به عدم وجود نسب بودند قبلاً مفصلاً بحث شد ولی به صورت خلاصه به آن اشاره می نمایم.

فَإِذا نُفِخَ فِی الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَیْنَهُمْ یَوْمَئِذٍ وَ لا یَتَساءَلُونَ"(مؤمنون101) "

 آن گاه که در صور دمیده شود،  آن روز میانشان نسب   وجود ندارد، و از  یکدیگر نمى‏پرسند

همانگونه که قبلا توضیح دادیم "اذا" از ادات شرط است و نیز می دانیم که جمله شرطیه مفهوم دارد. بنابر این منطوق جمله این است که وقتی قیامت شد نسبی وجود ندارد و مفهموم آن این است که تا قیامت نیامده و در صور دمیده نشده نسب وجود دارد.

وَ هُوَ الَّذی خَلَقَ مِنَ الْماءِ بَشَراً فَجَعَلَهُ نَسَباً وَ صِهْراً وَ کانَ رَبُّکَ قَدیرا(فرقان54)

(و اوست کسى که از آب، بشرى آفرید و یراى  او خویشاوندى نَسَبى و سببى  قرار داد، و پروردگار تو  تواناست)

طبق آیه فوق خداوند تمام انسانهایی را که می آفریند برای آنها نسب قرار می دهد. بنابر این برای نوزاد شبیه سازی شده هم نسب وجود دارد و قید "من الماء" در این آیه هم چون قید غالبی است و قید عالبی هم طبق مشهور اصولیون شیعه مفهوم ندارد.اگر چه مشروح این بحث قبلاً در جواب دیدگاه اول آمد.

بحث دوم

نسب در شبیه سازی

حال که فهمیدیم نوزاد شبیه سازی شده هم نسب دارد ، سؤال بعدی این است که صاحب سلول چه نسبتی با این طفل دارد؟ آیا برای اینکه به این سؤال جواب دهیم آیا باید فقط به عرف عام و یا خبره مراجعه نماییم؟ آیا در آیات و روایات نمی توان جواب را بیابیم؟

فرق اصلی فقه قرآنی با دیگر روش های فقهی این است که این فقه اینگونه به آیات قرآن و همچنین سنّت قطعیه نظر دارد که تا قیامت هر سؤال و مسئله ای که بشریت تا قیامت با آن روبرو خواهند شد در این کتاب الله و همچنین سنت قطعیه وجود دارد. کار فقیه فقط تفکر و استنباط آنها می باشد. و این مطلب در حدیثی که از امام باقر(ع) آوردیم کاملاً هویدا می باشد. در این مسئله نسب در شبیه سازی هم به نظر ما جواب آنرا فقط در قرآن ویا سنت قطعیه می توان یافت.

چون این مسئله مستحدثه می باشد در احادیث معصومین(علیهم السلام) در این مورد چیزی یافت نمی شود و فقط آنچه باقی می ماند فقط قرآن است. همانطور هم که ملاحظه نمودید ما در این مسئله فهم عرف عام و همچنین فهم عرف خبره را قبول ننمودیم و مورد نقد قرار دادیم چون به نظر ما قرآن در همه مسائل مورد نیاز بشر به هیچ کسی نیازی ندارد. همانگونه که صاحب قران صمد و بی نیاز است کتاب او هم صمد و بی نیاز است.

در مورد مسائلی که می خواهیم از قرآن استنباط کنیم گاهی فکر می کنیم که آیات الاحکام همان حدود 500 آیه و یا کمی بیشتر و یا کمتر می باشد. اگر نگاه ما به قرآن اینگونه باشد،با چنین نگاهی هر گز نمی توان  این مسئله مستحدثه ای را از قرآن استنباط و حکم آنرا فهمید. و با چنین نگاهی به آیات قرآن هرگز نمی توان جواب بسیاری از مسائل زمانه خود را داد. چون از اول قرآن را بگردیم  تا آخر آن، چیزی به عنوان نوزاد شبیه سازی شده و یا نسب آن نیامده. پس باید نگاه خود را فقط نباید به آیات الاحکام معطوف نماییم، بلکه فقیه قرآنی باید بتواند از هر واژه و هر عبارت قرآنی، حتی قصه های تاریخی قرآن و... ده ها و صدها و هزاران حکم مورد نیاز و مستحدثه را استنباط کند.

در ما نحن فیه هم ما با این دید به قرآن می نگریم و می خواهیم حکم الله را در مورد نسب این نوزاد شبیه سازی شده از کتاب الله استباط نماییم.

برای لفظ فرزند در قرآن از کلمات مختلفی که ریشه آنها عبارت است از"ولد" "بنو" و "ذرّ" استفاده شده ما فقط در اینجا بعضی از آیاتی را که از ریشه "ذرّ" مشتق شده را می آوریم.

"أَ یَوَدُّ أَحَدُکُمْ أَن تَکُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِّن نَّخِیلٍ وَ أَعْنَابٍ تَجْرِى مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَرُ لَهُ فِیهَا مِن کُلّ‏ِ الثَّمَرَتِ وَ أَصَابَهُ الْکِبرَُ وَ لَهُ ذُرِّیَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ " فِیهِ نَارٌ فَاحْترََقَتْ  کَذَلِکَ یُبَینِ‏ُّ اللَّهُ لَکُمُ الاَْیَتِ لَعَلَّکُمْ تَتَفَکَّرُون"(بقره266)

‏آیا کسى از شما دوست دارد که باغى از درختان خرما و انگور داشته باشد که از زیر آنها نهرها روان است، و براى او در آن باغ  از هر گونه میوه‏اى  باشد، و در حالى که او را پیرى رسیده و فرزندانى خردسال دارد، گردبادى آتشین بر آن‏زند و  بسوزد؟ این گونه، خداوند آیات  را براى شما روشن می ‏گرداند، باشد که شما بیندیشید

"فَمَا ءَامَنَ لِمُوسىَ إِلَّا ذُرِّیَّةٌ مِّن قَوْمِهِ عَلىَ‏ خَوْفٍ مِّن فِرْعَوْنَ وَ مَلَایْهِمْ أَن یَفْتِنَهُمْ  وَ إِنَّ فِرْعَوْنَ لَعَالٍ فىِ الْأَرْضِ وَ إِنَّهُ لَمِنَ الْمُسْرِفِین"(یونس83)‏

سرانجام، کسى به موسى ایمان نیاورد مگر فرزندانى از قوم وى، در حالى که بیم داشتند از آنکه مبادا فرعون و سران آنها ایشان را آزار رسانند، و در حقیقت، فرعون در آن سرزمین برترى‏ جوى و از اسرافکاران بود‏

"وَ رَبُّکَ الْغَنىِ‏ُّ ذُو الرَّحْمَةِ  إِن یَشَأْ یُذْهِبْکُمْ وَ یَسْتَخْلِفْ مِن بَعْدِکُم مَّا یَشَاءُ کَمَا أَنشَأَکُم مِّن ذُرِّیَّةِ قَوْمٍ ءَاخَرِین"(انعام 133)‏

و پروردگار تو بى‏نیاز و رحمتگر است. اگر بخواهد شما را می ‏برد، و پس از شما، هر که را بخواهد جانشین شما می ‏کند هم چنان که شما را از نسل گروهى دیگر پدید آورده است‏

" إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَى ءَادَمَ وَ نُوحًا وَ ءَالَ إِبْرَهِیمَ وَ ءَالَ عِمْرَنَ عَلىَ الْعَلَمِینَ‏

ذُرِّیَّةَ  بَعْضُهَا مِن بَعْضٍ  وَ اللَّهُ سمَِیعٌ عَلِیم‏"(آل عمران33-34)

به یقین، خداوند، آدم و نوح و خاندان ابراهیم و خاندان عمران را بر مردم جهان برترى داده است‏

فرزندانى که بعضى از آنان از بعضى دیگرند، و خداوند شنواى داناست‏

همانگونه که می بینید یکی از کلماتی که معنای فرزند می دهد از ریشه اشتقاق آن "ذرّ" می باشد.

"ذرّ" که مفرد آن ذرّه می باشد به چیز های بسیار ریز مثل گرد و غبار و حتی اتم گفته می شود. در واقع کوچترین چیز به نام "ذرّ" گفته می شود.

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ

وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ

پس هر کس هموزن ذرّه‏اى کار خیر انجام دهد آن را مى‏بیند

و هر کس هموزن ذرّه‏اى کار بد کرده آن را مى‏بیند

 در ما نحن فیه هم سلول که کوچکترین واحد یک موجود زنده می باشد را هم در کل می توان "ذرّ" نامید. بله کاملاً متوجه شدید که منظور چیست. به نظر ما بر طبق آیات قرآن این طفلی که از راه شبیه سازی متولد می شود همان فرزند صاحب سلول می باشد. اگر صاحب سلول مذکر باشد رابطه آنها پدر و فرزندی و اگر صاحب سلول مؤنث باشد رابطه آنها مادر و فرزندی می باشد.

حال که در مورد صاحب سلول نظر قرآن را فهمیدیم ببینیم نظر آیات در مورد صاحب تخمک و نیز صاحب رحم چیست؟

در قرآن برای زنی که طفل را در رحم خود نگهداری می کند و نیز زنی که فرزند را متولد می کند و نیز زنی که او را شیر می دهد و نیز صاحب تخمک "مادر" گفته شده است. که در اینجا بعضی از آن آیات شریفه را می آوریم.

"وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئاً وَ جَعَلَ لَکُمُ السَّمْعَ وَ الْأَبْصارَ وَ الْأَفْئِدَةَ لَعَلَّکُمْ تَشو خداوند "(نحل78)

(و خداوند شما را از شکم مادرانتان خارج نمود در حالى که هیچ چیز نمى‏دانستید و براى شما، گوش و چشم و عقل قرار داد، تا شکر نعمت او را بجا آورید)

"خَلَقَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْها زَوْجَها وَ أَنْزَلَ لَکُمْ مِنَ الْأَنْعامِ ثَمانِیَةَ أَزْواجٍ یَخْلُقُکُمْ فی‏ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ خَلْقاً مِنْ بَعْدِ خَلْقٍ فی‏ ظُلُماتٍ ثَلاثٍ ذلِکُمُ اللَّهُ رَبُّکُمْ لَهُ الْمُلْکُ لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُصْرَفُون"(زمر6)

‏(شما را از نفسى واحد آفرید، سپس جفتش را از آن قرار داد، و براى شما از دامها هشت قسم پدید آورد. شما را در شکمهاى مادرانتان آفرینشى پس از آفرینشى در تاریکیهاى سه گانه خلق کرد. این است خدا، پروردگار شما، فرمانروایى از آنِ اوست. خدایى جز او نیست، پس چگونه برگردانیده می شوید

" الَّذینَ یُظاهِرُونَ مِنْکُمْ مِنْ نِسائِهِمْ ما هُنَّ أُمَّهاتِهِمْ إِنْ أُمَّهاتُهُمْ إِلاَّ اللاَّئی‏ وَلَدْنَهُمْ وَ إِنَّهُمْ لَیَقُولُونَ مُنْکَراً مِنَ الْقَوْلِ وَ زُوراً وَ إِنَّ اللَّهَ لَعَفُوٌّ غَفُور"(مجادله2)

(از میان شما کسانى که زنانشان را ظهار مى‏کنند آنان مادرانشان نیستند. مادران آنها تنها کسانى‏اند که ایشان را زاده‏اند، و قطعاً آنها سخنى زشت و باطل مى‏گویند، خدا مسلّماً درگذرنده آمرزنده است)

"وَ وَصَّیْنَا الْإِنْسانَ بِوالِدَیْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْناً عَلى‏ وَهْنٍ وَ فِصالُهُ فی‏ عامَیْنِ أَنِ اشْکُرْ لی‏ وَ لِوالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصیرُ"(لقمان14)

آیات مقدسه فوق نمونه ای از آیتی است که زاینده انسان و همچنین صاحب رحم و بطن را "مادر" نامیده است.

زن صاحب تخمک هم که این تخمک هر چند تخلیه شده شده هم باشد به هر حال چون ذرّه ای از او بود بر طبق آیات قرآن به عنوان مادر طفل محسوب می شود.

حال می پردازیم به رابطه این طفل شبیه سازی شده با صاحب سلول و صاحب تخمک و نیز صاحب رحم.

1-صاحب سلول مرد باشد و صاحب تخمک زن(الف) باشد و صاحب رحم زن(ب) باشد.

در این صورت صاحب رحم پدر و صاحب تخمک و همچنین صاحب رحم هر دو مادر طفل شبیه سازی شده می باشند و نمی تواند با آنها و یا فرزندان آنها ازدواج کند.

2-صاحب سلول زن(الف) باشد و صاحب تخمک زن(ب) و صاحب رحم زن(ج) باشد.

در این صورت هم این نوزاد دختر شبیه سازی شده سه مادر خواهد داشت و به فرزندان ذکور آنها محرم می باشد و نمی تواند با آنها ازدواج نماید.

3-صاحب سلول مرد باشد و صاحب تخمک زن و در رحم مصنوعی پرورش یابد.

در این حالت برای فرزند متولد شده یک پدر و یک مادر خواهد بود.

اگر چه حالتهای مختلف را هم می توان در نظر گرفت و حکم فقهی تمام آنها هم کاملاً معلوم است.

نتیجه

ما در این مقاله فقهی بر مبنای قرآن ثابت نمودیم که اولاّ نسب در مورد فرزندان شبیه سازی شده وجود دارد و ثانیاً دهنده سلول اگر مرد باشد پدر فرزند شبیه سازی شده و اگر زن باشد به عنوان مادر فرزند شبیه سازی شده محسوب می شود. و همچنین زن صاحب تخمک و نیز زن صاحب رحم هم به عنوان مادر این طفل محسوب می باشند و طفل متولد شده اگر پسر باشد به آنها محرم است و نیز به فرزندان دختر آنها هم محرم می باشد.

منابع

1-ابوالقاسم علیان نژادی "دیدگاه فقهی آیت الله العظمی مکارم شیرازی در باره دو مسئله شبیه سازی و راه های فرار از ربا" مجله پژوهش و حوزه ش6 تابستان1380

http://www.balagh.com/woman/ahkam/4xoidday.htm2-

‏3-علی محمدی"پیامدهای روحی روانی فرد شبیه سازی شده" مجله ذهن –شماره 30تابستان1386

http://www.annabaa.org/nbalaibrary/13.htm4-

5-بررسی فقهی وضعیت نسب در شبیه سازی انسانی (علی اکبر ایزدی فرد، علی پیردهی حاجیکلا ،حسین کاویار)ص17

6-همان ص17

7-همان ص20

8-همان ص21

9-همان ص22

10-همان

11-همان

  دانشنامه فرزندwww.farzand.ne 12-

13- بحارالانوار ج89ص84

 

 

 

 

 

‏‏‏‏‏